Blogs

Shadow IT en shadow AI: hoe zichtbaar is jouw omgeving voor een aanvaller?

Shadow IT en shadow AI: hoe zichtbaar is jouw omgeving voor een aanvaller?

Shadow IT is alle software, hardware en clouddiensten die medewerkers gebruiken zonder dat de IT-afdeling ervan weet. Shadow AI is daar de nieuwste vorm van: AI-tools die iemand via een privéaccount gebruikt. Het risico is in beide gevallen hetzelfde. Wat je niet ziet, kun je niet beveiligen.

En het gaat om meer dan een enkele collega met een gratis tool. Uit het Cloud and Threat Report 2026 van Netskope blijkt dat 47 procent van de mensen die generatieve AI op het werk gebruikt, dit via een persoonlijk account doet. Bijna de helft dus. Over dat gebruik heeft de IT-afdeling geen zicht, geen controle en geen logregel.

Wat is shadow IT en wat is shadow AI?

Shadow IT is niet nieuw. De term bestaat al sinds mensen software op hun werkcomputer installeerden die er niet hoorde. Wat wel is veranderd, is hoe makkelijk het gaat. Een clouddienst is in dertig seconden aangemaakt met een e-mailadres en een creditcard.

Voorbeelden die in vrijwel elke organisatie voorkomen:

  • Bestanden delen via WeTransfer of een privé-Dropbox
  • Overleggen via WhatsApp in plaats van de goedgekeurde chat
  • Een gratis projecttool om even snel iets bij te houden
  • Een privélaptop of telefoon met toegang tot bedrijfsdata
  • Een clouddienst die een leverancier heeft aangemaakt en die niemand meer beheert

Shadow AI is dezelfde beweging, maar dan met AI-tools. Een medewerker plakt een klantenrapport in ChatGPT om er een samenvatting van te maken. Een ontwikkelaar laat code nakijken door een gratis assistent. Iemand gebruikt een transcriptietool voor een vergadering waarin gevoelige informatie langskomt.

Er is één verschil dat shadow AI risicovoller maakt dan gewone shadow IT. Bij de meeste gratis AI-diensten wordt wat je invoert gebruikt om het model te trainen. De data verlaat je organisatie niet alleen, hij komt ook niet meer terug.

Waarom en hoe ontstaat shadow IT? 

Shadow IT ontstaat op verschillende manieren. Soms kan de goedgekeurde tool niet wat er nodig is. Soms duurt het te lang voordat een licentie geregeld is. Soms heeft een leverancier een clouddienst aangemaakt die daarna bij niemand in beheer is gekomen. En soms gebruikt iemand gewoon wat hij gewend is.

Wat de reden ook is, het resultaat is hetzelfde: er draait iets in je omgeving dat niet in je overzicht staat.

Dat bepaalt ook welke oplossing werkt. Een verbod verplaatst het gebruik vaak naar privéapparaten, waar je helemaal geen zicht op hebt.

Waarom is shadow IT een aanvalsprobleem?

Shadow IT wordt meestal besproken als een datalek- en compliancevraagstuk. Dat is terecht, maar het is niet het hele verhaal. Elk systeem dat niet in je overzicht staat, is ook een mogelijke ingang.

Onbeheerde accounts vallen buiten je beleid

Een account dat iemand zelf heeft aangemaakt, valt niet onder jouw wachtwoordeisen en niet onder jouw verplichte tweefactorauthenticatie. Het wordt ook niet uitgezet als diegene uit dienst gaat, want niemand weet dat het bestaat.

Aanvallers breken niet in, ze loggen in

Gestolen inloggegevens worden verhandeld op het darkweb. Dat gebeurt al jaren, maar er is iets veranderd. Aanvallers kopen tegenwoordig niet alleen een gebruikersnaam en wachtwoord, maar ook actieve sessies. In zo’n sessiecookie zit alles wat nodig is om binnen te komen, inclusief het token waarmee de tweefactorauthenticatie al is doorlopen.

Die gegevens komen vaak van privéapparaten, precies de apparaten waar een organisatie geen zicht op heeft.

Eén onbekende koppeling opent de rest

Veel clouddiensten koppelen met elkaar. Een tool die iemand aanmaakte met zijn werkaccount, kan toegang hebben tot de agenda, de bestanden of de mailbox. Wie die ene tool binnenkomt, staat niet in een geïsoleerd hoekje maar midden in je omgeving.

Uit het onderzoek van Netskope blijkt dat de meeste geregistreerde overtredingen van databeleid gaan om gereguleerde data, gevolgd door broncode, intellectueel eigendom en wachtwoorden of API-sleutels.

Waarom zien je beveiligingstools shadow IT niet?

Een EDR-oplossing, een SOC of een vulnerabilityscanner werkt op basis van wat bekend is. Ze bewaken de systemen die in het overzicht staan en letten op patronen die ze herkennen. Een applicatie die niemand heeft aangemeld, een koppeling die buiten het netwerk loopt of een account bij een dienst waar je niet van weet, valt daar simpelweg buiten.

Dat is geen fout in de tooling. Het is een gevolg van hoe die tooling is ingericht.

Wat wij in de praktijk regelmatig zien tijdens een test: er wordt binnengekomen, er wordt bewogen door het netwerk, en er gaat geen melding af. De EDR staat aan. Het SOC draait. Er komt geen alarm.

Soms komt dat doordat de tooling niet goed is afgesteld. Soms doordat hij op de verkeerde plek kijkt. In beide gevallen is de uitkomst hetzelfde: er is geïnvesteerd in beveiliging, en de aanname is dat die werkt.

Die aanname is te toetsen. Niet met een scan die kwetsbaarheden opsomt, maar met een test die daadwerkelijk probeert binnen te komen en te bewegen. Dan zie je niet alleen wat er kwetsbaar is, maar ook of je detectie aanslaat.

Wat betekent shadow IT voor NIS2 en de AI Act?

Bij NIS2 en de Cyberbeveiligingswet draait het om aantoonbare beheersing. Je moet kunnen laten zien dat je weet welke systemen je hebt, welke risico’s daaraan hangen en wat je eraan doet. Een overzicht dat alleen de goedgekeurde systemen bevat, is daarvoor niet genoeg.

Voor de AI-verordening geldt hetzelfde principe. Vanaf 2 augustus 2026 gelden de eerste transparantieverplichtingen. De zwaarste eisen voor hoogrisicosystemen zijn in mei 2026 uitgesteld naar december 2027, maar de verplichting om te weten welke AI-systemen je inzet, blijft staan.

Dat is precies waar shadow AI in de weg zit. Je kunt geen inventarisatie maken van AI-gebruik als de helft daarvan via privéaccounts loopt.

Wil je weten wat NIS2 concreet voor jouw organisatie betekent? Lees onze blog over NIS2 in Nederland.

Hoe maak je shadow IT zichtbaar?

1. Breng je volledige aanvalsoppervlak in kaart

Niet alleen wat in je administratie staat, maar wat er daadwerkelijk draait. Intern en extern, inclusief cloud, IoT en apparaten die je niet zelf hebt uitgegeven. Dit is de basis, want alles wat hierna komt bouwt erop voort. We schreven eerder over waarom asset discovery en pentesten niet los van elkaar staan.

Een lijst met honderden bevindingen helpt niemand. De vraag is welke daarvan een werkend pad naar je kritieke systemen opent. Met autonomous pentesting laat je een aanvalsketen daadwerkelijk uitvoeren in je eigen omgeving, zodat je een geprioriteerde lijst overhoudt in plaats van een berg meldingen.

Je vindt nooit alles. Met geautomatiseerde microsegmentatie voorkom je dat één gecompromitteerd account of apparaat toegang geeft tot de rest van je omgeving. Dat maakt ook het deel beheersbaar dat je nog niet gevonden hebt.

Drie duidelijke regels werken beter dan een beleidsdocument van tien pagina’s. Welke tools mogen, welke data er nooit in mag, en bij wie je terechtkunt als je iets anders nodig hebt.

Er komen nieuwe tools bij, nieuwe medewerkers en nieuwe koppelingen. Eén test laat zien hoe het er op dat moment voorstond. Wie zicht wil houden, test structureel.

Shadow IT zichtbaar maken in jouw organisatie

De meeste organisaties weten niet precies welke tools hun mensen gebruiken. Dat is geen falen van de IT-afdeling. Het is een gevolg van hoe snel technologie zich verspreidt.

Wil je weten wat er in jouw omgeving zichtbaar is voor een aanvaller? Neem contact met ons op.

Bronnen: Netskope, Cloud and Threat Report 2026. Europese Commissie, Verordening 2024/1689 (AI Act).

“We Got Your Back”

Veelgestelde vragen over shadow IT

Wat is het verschil tussen shadow IT en shadow AI?

Shadow IT is de bredere term: alle software, hardware en clouddiensten die zonder goedkeuring van IT worden gebruikt. Shadow AI is daar een specifieke vorm van, namelijk AI-tools die buiten het zicht van de organisatie worden ingezet. De risico’s overlappen, maar bij shadow AI komt er iets bij. Wat je in een gratis AI-dienst invoert, wordt bij de meeste aanbieders gebruikt om het model te trainen.

Door je volledige aanvalsoppervlak in kaart te brengen, intern en extern. Dat betekent alle actieve assets zichtbaar maken, niet alleen de assets die in je administratie staan. Een test vanuit aanvallersperspectief laat bovendien zien welke onbekende systemen daadwerkelijk bereikbaar zijn.

Er is geen wet die shadow IT als zodanig verbiedt. Wel ben je als organisatie aansprakelijk onder de AVG wanneer er via een onbekende tool persoonsgegevens weglekken. En bij NIS2 en de AI-verordening moet je kunnen aantonen dat je grip hebt op je systemen. Dat lukt niet als je niet weet welke systemen er zijn.

Beperkt. Blokkeren verplaatst het gebruik vaak naar privéapparaten, waar je helemaal geen zicht op hebt. De combinatie werkt beter: goede tools beschikbaar stellen, duidelijke afspraken maken en zorgen dat je ziet wat er gebeurt.

Zo vaak als je omgeving verandert. Voor de meeste organisaties betekent dat meerdere keren per jaar. Er komen dagelijks nieuwe kwetsbaarheden bij en je eigen omgeving verandert doorlopend. Een jaarlijkse test laat de rest van het jaar ongedekt.

Share this
Tweet this
Email this